Lizozom Bitki Hücresinde Bulunur mu?
“Lizozom Nedir Ki?”
Bir gün sabah kahvemi içerken, arkadaşım Erdem bana şöyle dedi:
“Ya, bu Lizozom falan bitki hücresinde var mı acaba?”
Gözlerimi genişçe açıp, “Neredeyse bir sabah kahvesi içmeden önce neler öğrendim, kim bilir?” dedim ama tabii ki içimden. Çünkü işin özüne inmek gerek, değil mi? Evet, Lizozom ve bitki hücresinin arasındaki ilişkiyi çözeceğiz, ama tabii ki bu, sadece biyoloji kitabından okuduğum şeyleri aktarmakla sınırlı olmayacak. O kadar sıkıldım ki okulda derse girmekten. Şimdi biraz eğlenme zamanı!
Hücreler Arası Aşk ve İlişkiler
Hadi gelin, bir hücrenin kalbine, yani Lizozom’a biraz daha yakından bakalım. Eğer hücre bir apartman dairesiyse, Lizozom mutfakta her şeyi karıştıran, fakat oraya girip çıkmak için özel izin isteyen biri gibi. Şimdi, burada Lizozom’un görevini küçümsemiyorum, ama “Bütün işçi hücre organelleri bir arada mı çalışıyor, yoksa sen arada bir çatışma yaratıyor musun Lizozom?” diye içimden soruyorum.
Lizozom, hücrenin atıklarını temizleyen, bir nevi “temizlik işçisi” gibi çalışan bir organel. Mesela hücreye zararlı olan şeyleri yiyip onları sindiriyor. Yani o kadar çok işlevi var ki, bir bakıma Lizozom, “Aman, şu dağınıklığı temizle, bu pisliği al, şunu hallet, şunu sindir!” diyerek hücreye oldukça yardım eden bir çalışan. Şimdi, bir de bakalım bitki hücresine; orada da durumu biraz daha farklı anlatmalıyım.
Bitki Hücresinde Lizozom Var mı?
Şimdi size Lizozom ve bitki hücresinin dostluğu hakkında bir şeyler söyleyeyim. Özellikle bitki hücresinde Lizozom’un varlığı genellikle beklenmedik bir şeydir. Yani eğer bitki hücresinde bir Lizozom görürseniz, “Hadi canım, bu biyoloji kitabında yazmaz!” diyecek kadar şaşkın olabilirsiniz. Genellikle bitki hücrelerinde, hayvan hücrelerindeki gibi belirgin bir Lizozom yok. Bunun yerine, bitki hücreleri, sindirim işlevlerini başka organeller aracılığıyla yapar. Ama işin aslına bakarsanız, biraz derine inince bitki hücresindeki vakuoller bir tür “yerine geçici Lizozom” işlevi görür. Vakuoller, bitki hücresinde de atıkları tutar, depolar ve onlardan bir şekilde kurtulmak için çaba harcar.
Beni tanıyorsanız, azıcık mizahi yaklaşımla her durumu büyütüp dramatize etmemi beklersiniz. Bu konuda size garanti verebilirim. Bunu fark etmem 25 yaşımı devirdiğimde oldu. Bir gün açtım biyoloji kitabını, “Lizozom Bitki Hücresinde Bulunur mu?” diye yazdım ve üstüne bir iki cümle atıp araştırmaya başladım. Sonra derin bir iç çekip, “Neden kimse biyolojide hayatımdan birazcık daha eğlenceli bir şeyler sokmuyor?” dedim.
Biraz Gerçek, Biraz Mizah
Ben: “Erdem, eğer Lizozom bitki hücresinde olsaydı, sanırım o bitki hücresinin ‘farkında’ olması gerekirdi değil mi? Hani sürekli bir şeyler yer, sindirir, temizlik yapar falan… Ama biz ne yapıyoruz? O kadar ‘temiz’ bir hücreyi şüpheyle izliyoruz.”
Erdem: “Ya, şu Lizozom ne kadar ciddi bir iş yapıyor aslında, hani sanki yaşamları boyunca ‘bunu mu yapacağız, hep temizlik mi?’ diye düşünmüşlerdir…”
Ben: “Evet, tam olarak! Sonra düşündüm, bir Lizozom çalışmaya başladığında, ‘Bu işin sonunda ne olacak ki?’ diye düşünüyordur.”
Bazen o kadar çok şeyi anlatıyoruz ki, içimizdeki derin düşünceler o kadar fazla oluyor ki bir organelin bile farkına varmak, bir hayli eğlenceli bir hale dönüşebiliyor.
Sonuçta, Kim Kazanır?
Bitki hücresinde Lizozom var mı? İşte, bu soruya verdiğimiz cevap aslında bir “evet, ama” şeklinde olmalı. Her şeyin yolunda olduğu anlar, vaktiyle bir yerde temizlik işçisi Lizozom’u hücrelerimizde görmemize neden olabilir. Ama sonuçta bitki hücrelerinde vaküoller, işlevlerini büyük ölçüde üstleniyor ve işi kıvırıyor.
Erdem’le daha fazla konuşmadık ama sabah iş yerinde birine şunu söyledim:
“Lizozom bir işçi gibi çalışıyor ve bazen aşırı yoğun olabiliyor ama her zaman görevini yapıyor. Tıpkı bizim gibi!”
Bunun üzerine herkes gülerek, “Bize ne Lizozom, senin gibi düşünce delisi birini tanıdık!” dediler.
Sonuçta, Lizozom’u anlayabilmek, hayatın gerçeğini keşfetmekle aynı şey: Kimsenin her şeyin doğru bir şekilde çalıştığını söylediği bir an yok. Ama bazen kendi hücresindeki düzeni sağlamak, “işte bu çok hoş” diyebileceğimiz bir şeydir.